Hem kişilerin kendini tanımlarken sıklıkla kullandığı bir ifade olarak, hem de günlük yaşamda kendimiz ve çevremizdeki kişilerde izlerini gördüğümüz bir kavram olarak karşımıza çıkıyor mükemmeliyetçilik.
Mükemmeliyetçilik, bireyin kendisi ya da çevresi için aşırı yüksek standartlar belirlemesi ve bu standartlara ulaşamadığında kaygı, suçluluk ya da değersizlik hissi yaşaması olarak tanımlanabilir. Kişide başarılı olmak, kusursuz olmak, en iyi olmak gibi istekler yoğun şekilde bulunur ve en büyük arzusu o kusursuzluğu yakalamaktır. Başarısız olma, yetersiz olma, ortalama olma, değersiz hissetme gibi durumlara karşı aşırı hassasiyet duyulur.
Mükemmeliyetçi Yapının Temelleri:
Mükemmeliyetçilik, genellikle çocukluk döneminde şekillenmeye başlayan ve yetişkinlikte de bireyin kişiliğine etki eden bir eğilimdir. Kişinin yaşamının her alanında karşısına çıkar: kariyerinde, ilişkilerinde, hatta kendine olan bakış açısında.
- Çocukluk döneminde ebeveynlerin ya da bakım verenlerin örtük koşullu sevgiye dair mesajları mükemmeliyetçiliği destekleyebilir. Başarılı olursa sevilebileceğine, uygun davranışlarda bulunursa değer göreceğine, ötekiler tarafından görüleceğine dair inançlar oluşabilir. Bu noktada çocuklara sonuca değil sürece yönelik geri bildirimler vermek önem taşır.
Örneğin; bir resim yaptığında “harika olmuş, çok güzel yapmışsın” diyerek yalnızca çıkardığı sonuca yönelik geri bildirim vermek yerine “çok emek verdiğini görüyorum ne kadar uğraşmışsın, tüm renkleri kullanmaya çalıştığın bir resim olmuş” gibi sürece, verdiği emeğe dikkat çeken geri bildirimler vermek çocuğun benlik algısını güçlendirmede oldukça önemli ve etkili olacaktır.
- Aşırı koruyucu ebeveynler, çocuğun hayatındaki her detayı kontrol ederek hata yapmasına engel olarak korumak isterler. Bu tür bir yetiştirme tarzı, çocuğun kendi deneyimlerinden öğrenmesini engeller. Sonuç olarak, birey yetişkinlikte kendi başına hata yapmaktan aşırı derecede korkabilir.
- Öte yandan, aşırı eleştirel ebeveynler de mükemmeliyetçilik için zemin hazırlar. Sürekli eleştirilen bir çocuk, asla yeterince iyi olmadığını düşünmeye başlar. Bu da yetişkinlikte, kendine karşı aşırı sert olma ve kusursuzluk arayışını tetikleyebilir.
- Bazı bireyler için mükemmeliyetçilik, geçmişte yaşanan travmatik deneyimlerin bir savunma mekanizmasıdır. Örneğin, çocuklukta alay edilmek, sosyal çevrede aşağılanmak ya da utandırılmak, bireyin hatalarını gizlemeye çalışmasına ve her zaman en iyisini yapmaya çalışmasına neden olabilir.
- Bazı toplumlar ve kültürler, bireyin başarısını ve mükemmeliyetini bir değer ölçütü olarak görür. Özellikle akademik başarı, kariyer hedefleri ya da sosyal statüye verilen önem, bireylerin kendilerini sürekli daha iyi olma baskısı altında hissetmelerine yol açabilir.
Mükemmeliyetçiliğin Günlük Yaşama Yansımaları:
Mükemmeliyetçilik, beraberinde kaygı ve yetersizlik hislerini getirebilir. Kişi kendi belirlediği standartlara ulaşamayacağına dair kaygıya kapılabilir. Bu da kişinin iş yaşamı, sosyal ilişkileri, benlik algısı gibi birçok alanı doğrudan etkileyebilir.
Hata yapmaya karşı duyulan aşırı hassasiyetin sonucunda kişi sık sık yapması gerekenleri erteleyebilir. Kişi, mükemmel bir performans sergileyemeyeceği inancıyla harekete geçmeyi geciktirebilir.
Mükemmeliyetçi bireyler, başkalarından gelen eleştirilere karşı aşırı hassas olabilir. Birey, eleştirilmemek için kendini sosyal ortamlardan soyutlayabilir ya da başkalarının hatalarına karşı tahammülsüzlük gösterebilir.
Mükemmeliyetçi bireyler, genellikle yüksek performans standartları belirler ve bu standartlara ulaşamamak onları tüketebilir.
Bireyin kendi değerini yalnızca başarılarıyla ilişkilendirmesine yol açabilir.
Psikolojik etkilerinin yanısıra bireyin fizyolojik sağlığını da etkileyebilir. Birey, yoğun kaygı nedeniyle uyku problemleri yaşayabilir ya da sağlıksız yeme alışkanlıkları geliştirebilir. Sürekli stres ve kaygı, bireyin bağışıklık sistemini zayıflatabilir. Ayrıca, psikosomatik rahatsızlıklar sık görülebilir.
Mükemmeliyetçi Yapıyı Fark Etmek:
Kendinize baktığınızda ötekiler tarafından eleştirilmek, hatalar yapmak ya da yapılanların eksik kalması, diğer insanlar tarafından nasıl göründüğünüz gibi durumlara karşı yaklaşımınız nasıl? Kusursuz görünmek, üstün olmak, bir şeyleri en iyi yapan olmak hayatta sizin için neler ifade ediyor? Süreç odaklı mısınız yoksa sonuç odaklı mı? Kendinize ne gibi durumlarda ve sıklıkta esneklik tanıyabiliyorsunuz?
Yalnızca belli durumlarda ve zamanlarda hataya karşı toleransın daha azaldığı, eleştiriye karşı daha hassas olunduğu durumlar elbette yaşanabilir ancak bu sorulara cevaplar verirken hayatınızın ne kadar bölümünü kapsadığı, ne kadarı üzerinde etkili olduğunu değerlendirmek önemli bir kriterdir.
Mükemmeliyetçiliğin hayatınızda aktif rol oynadığını düşünüyorsanız bu yapının oluşmasında etken nedenlerin neler olabileceğine odaklanmak ilk adım olabilir. Bu noktada nedenleri anlamak ve oluşan bu yapıda sağlanabilecek esnekliklerin hayatınıza nasıl entegre edilebileceğini anlamlandırabilmek için bir uzman ile süreci yönetmek etkili olabilmektedir.
